فصل ششم

مجموعه اشعار گلچین

من آنچـــه شرط بـلاغ است باتو میگویم        تـــو خــواه از سـخنم پند گیر خواه ملال

خوی سعدیست نصیحت چه کند گر نکند       مُشکدارد نتـــواند کـــــــــه کنــد پنهانش

Don’t count on your problems count on your God.

در حقیقت مالک هر شئ خــداست        این امانت چـند روزی نزد ماست

مشو غره برحُـــــسن گفتار خویش        به تحســـــین نادان وپندارخویش

دل بدست آور که حــــــــج اکبراست      از هزاران کعبه یکدل بهتـــر است

کعبــــــــــــــــه بنیاد خلیل آزر است      دل نــــــــــــظر گاه جلیـل اکبراست

عارفان و صوفیان بزرگ وطن­ما:

1- هجویری غزنوی

2- سنائی عزنوی

3- شیخ الاسلام خواجه عبدالله انصاری

4- شیخ الاسلام مولنا نور الدین جامی5- اما غزالی خراسانی

ابـــــــر اگـــــر آب زندگــــــــی بــارد          هرگـــــز از شاخ بید بــــر نخـــــوری

با فـــــرومــــــــایه روزگار مـــــــــبر           کــــــزنی بـــــــوریا شـــــکر نخوری

با ســـیه­ دل چـــــــه سود گفتــن وعظ            نـــــرود میـــــخ آهنــــــــین در سنگ

مسکین حریص درهمه عـالم همی­رود           او در قفــای رزق و اجل در قفای او

****

ز دانــــــش ندارد ســـــــرش آگــــهی            مگر تیـــــــزی و تنـــــــــدی و ابلهی

                                                                                            «ناصر خسرو»

چــــــو بد کـــــردی مـشـــــو ایمن ز آفــــات        کـــــــه واجب شد طبیعت را مکافـــــــات

بخــــــور هـــــرچه آیـــد زدســــت حبیـــــب        نــــــه بیمـــــار داناتــــــر اســـت زطبیب

سخنـــــــدان پـــــــرورده پیــــــر کــــــــــهن        بیندیشـــــد آنگـــــه بـگـــــــوید سخـــــــن

مـــــزن بـــــــی تـــــــأمل بــــــه گفتـــــاردم         نیکو گــــــویی اگــــــر دیرگـوئی چه غم

با محبــــــان بــاش دائیـــــم هــــــم­نشیــــــن         تا تــــــوانی روی اعــــــــداء را مبـــــین

خــــــود ستــــــائی پیشــــۀ شیــــــــطان بود        هرکــــــه خـــــــود را کم زند مرد آن بود

از تواضــــــع خـــــاک مــــــردم مــــی­شود        نــــــور ناراز ســـــرکسی گــــــم می­شود

****

اول آن باشـــــــــــــد ماننـــــــــد مگـــــــس         مــــــرد ناخــــــوانده شود مهمـــــان کس

هرکـــــــــه او مهمان کس ناخــــــوانده شــد        نـــــزد مردم خـــــوار و زار درمانده شد

مهــــمان روزی بـــــا خـــــــود مـــــــی­آورد       پـس گنـــــاه مـــــــیزبـــــان را مــــی­برد

****

سخن سنجیده گو تا دوست رادشمن نه گردانی      زحــــرف بی­مروت آشنا بی­گانه میگردد

حکیم سنائی غزنوی گوید:

«سخن کز بهر حق گوئی چه سریانی چه عبرانی»

فردوسی گوید:

پـــی افگندم ازنظــــم کاخی بلند          کــــــه ازبـادوبـــاران نیابد گزند

نمیــرم ازین پس که من زنده ام          کـــه تـــخــم سخن را پراکنده ام

ز دانش چو جان ترا مایه نیست          به از خاموشی هیچ پیرایه نیست

اگـر خویشتن را ملامــــت کنی          ملامـــــــت نبــــــاید شنیدن کس

لقمان را گفتند: حکمت از کی آموختی؟ گفت: از نابینایان که تا جای نبینند پای ننهند.

روا باشـــــد انــالحــــــــق از درختـــــــی          چــــــرا نبــــــود روا ز نیـــک بختـــــــی

حریم عشــق را درگۀ بالاتر از عقل است     کسی آن آستان بوسدکه جان درآستین دارد

شبی شیخ الشیوخ ابوالحسن خرقانی در خواب دید: رُوح منصور حلاج در علیون بهشت و روح فرعون ملعون در جهنم گفت: پروردگارا این چه می­بینم! منصور حلاج گفت: «اناالحق» و فرعون ملعون گفت:    «انا ربکم لاعلی» گفتار هردو یکی روح یکی در بهشت و آن دیگر در جهنم این چه بوالعجب است. ندا آمد او ما را دید خود را فراموش کرد و آن لعین خود را دید مارا فراموش کرد.

دروصف گل:

گل نسبــــــــــتی ندارد باروی دلفریبت         تـــــودرمیان گلها چون گل میان خاری

گُربه شیر اســـت در گرفتـــــــن موش         لیک مــــــوش اســت در مصاف پلنگ

سنگ بد گهراگــرکاسه زرین بشکست         قیـــــــــمت سنگ نیفزایدوزرکـــم نشود

گــرسنگ همه لعل بدخـــــشان بــودی         پـــــــس قیمت لعل و یکسان بـــــــودی

قضــــــا دیگر نشود ور هزار ناله و آه

بشکر یا شکــــــــایت براید از دهنـــی

                                              «سعدی شیرازی»

****

چوبــــینی یتیمی ســــر افگنده پیش         مـــــده بـــوسه بر روی فرزند خویش

خـــــدایا بخـــــواری مران از درم          کـــــه صورت نبندد در دیگــــــــــرم

****

شنــــیدم گـــــو سپندی رابـــزرگی          رهـــــانید از دهان و دست گـــــرگی

شبــــانگــاه کــارد در حلقش بمالید          روان گــــوســـــــپند از وی بنـــــالید

کـــه از چنـــگال گـــرگم در ربودی          ولیکن عـــــاقبت خــــود گرگ بودی

****

چون عمربسررسدچه شیرین و چه تلخ

پیمـانه چو پُر شود چه بغداد و چه بلخ

                                       «عمر خیام»

                                                              ****      

طلب کـــــردم ز دانـــــائی یکی پند          مـــــرا فرمـــود با نـــــادان مپیــــوند

بـــــرو اندر جـــــهان تفرج کـــــن           پیش از آن روز کــــــز جهان بروی

تـــــــرک دنیـــــا بمردم آمـــــوزند           خــــویشتن سیـــــم و زر آنـــــدوزند

عــالِم آنکــــــــــس بود که بد نکند            نــــه گــــــوید بخلق و خـــــود نکند

عالِم که کامرانی و تن پروری کند           او خویشتن گم است کرا رهبری کند

****

ارادت بــی چون یکیرا از تخت شاهی فرودآورد

                و دیگری را در شکم ماهی نیکــــــــــــــــــو دارد      «سعدی»

                                                               

چنان زی که مور از تو نبود بدرد         نه برکس بنشـیند ز باد تـــــــو گرد

                                                                                «اسدی»

****

نگر تا چه کاری همان بدروی         سخن هرچه گوئی همان بشنوی

                                                                     «فردوسی»

****

بــــــرگ عیشی بگـور خویش فرست         کس نیــــارد ز پس تــــــو پیش فــرست

هرذره که در خاک زمینی بوده است         پیش از من و تو تاج و نگینی بوده است

                                                                                         «مولانا»

****

گرت چــــــشم خدا بیبنی ببخشند        نبینی هیچکس عاجزتر از خویش

بــــه پیروزی خود قوی دل مباش      ز تـــــــرس خدا هیچ غافل مباش

                                                                                   «نظامی»

****

مـــــرا بـــــا شمـــا نیست جنگ و نبــــــرد        نبـــــــاید بمن هیچ دل رنجـــــــه کــــرد

ای عبید این گل صد برگ بر اطراف چمن        هیچ میــــــدانی که سحرگاه چرا میخندد

                                                                                  «عبید زاکانی»

****

گــــر فـــریدون شود به نعمت و مال         بــــــی هنــــر را به هیچکس مشمار

برای مردمان ریا کار:

هرکه پرهیز و علم و زهد فـــروخت         خرمنــی گــــرد کرد و پـاک سوخت

عالِم نا پرهیز گار:

بــــی فایده هرکه عمر در باخت         چیــــزی نخــرید و زر بینداخت

عالــــم نادان پریشــــان روزگار        بــــه ز دانشمنــد ناپرهیــــــزگار

کــان به نابیـــــنائی از رۀ اوفتاد         وین دو چشمش بود در چاه افتاد

توانگر فاسق کلوخ زراندود است و درویش صالح شاهد خاک آلود. این دلق موسی است مرقع و آن ریش فرعون مرصع.

تلمیذ بی­ارادت عاشق بی­ زر است و روندۀ بی­معرفت مرغ بی­پر و عالِم بی­عمل درخت بی­بر و ذاهد بی­عِلم خانۀ بی­در.

یکی را گفتند عالِم بی­عمل به چه ماند گفت: به زنبور بی­عسل.

زنبور درشت بی مروت را گوی         باری چو عسل نمیدهی نیش مزن

****

از بدان نیکـــــوئی نیــــاموزی        نکند گـــرگ پــــــوستین دوزی

سگ و دربان چو یافتند غریب        این گیریبانش گیرد و آن دامنش

****

هــر آنکه گردش گیتی بکین او برخواست          بغیــــر مصلحتش رهبـــــری کند ایـــــام

بـــر بنده مگــــــیر تـــــــو خشم بسیــــــار          جـــــورش مــــــکن و دلـــش میــــــازار

او را تـــــــــو بـــــــــه ده درهم خـــریدی          آخــــــر نــــــه بقــــــدرت آفــــــریـــــدی

****

چـــــون سگ درنده گــوشت یافت نپـرسد          کــــــاین شتر صــــالح است یا خَــردجال

پسنـــــدیـــــده است بخشـــایـــش ولیــــکن          منـــه بــــــریـــش خــــلق آزار مـــــرهم

وفـــــاداری مــــدار از بلبـــــلان چشـــــم          کـــــه هـــــردم بــــــر گلی دیگرسر آیند

راجع به نوروز:

جشــن فـــــرخندۀ فـــــروردیــــــــن است          روز بــــــازار گــــــل و نســـــرین است

****

من عمر خـــویش رابه صبوری گـــذاشتم           عمـــــر دگـــــر ببــــــــاید تا صبر بردهد

سعـــــدیا چــــون تــو نادره گفتاری هست           یا شیــــرین سخن نخل شکر بــاری هست

یا چـو بوســـتان وگلستان تو گلزاری هست          هیچ شرمم ارنیست تمنای توام باری هست

****

راستـــــی دفتــــر سعـــدی بگلستان مــاند          طیباتش به گــــل و لاله و ریحــــان مــاند

اوست پیغمبر و آن نامه به فـــرقان مـــاند          و آنکه اوراکند انکــــار و به شیطان ماند

****

در بساط نکته دانان خود فروشی شرط نیست        یا سخــــــن دانسته گو ای مرد دانا یا خموش

****

بگیتـــــی نبــاشد بـــــــدتر زیـــــن بــــدی         جفـــــا بــــــردن از دست همچــون خودی

****

شهر غزنین نه همان است که من دیدم پار      چه فتاده است که امسال دگرگون شده کار

                                                                                          «فرخی سیستانی»

استدعاء به درگاه خداوندی:

خـــــــدایا بخواری مــــــران از درم         کــــــه صورت نبندد در دیگــــــــرم

بوعلی سینا گوید:

         کفر چــــو منی گــــزاف وآسان نبود        محکم­تـــــر از ایمـــــان من ایمــــــان نبود

در دهر چــو منـــی یکی و آنهم کافر                  پس در همه دهر یک مسلمان نبـــــود

باز هم بوعلی از عجز علمی خود اعراف کند:

دل گـــرچه درین بادیه بسیار شتافت        یک موی ندانست ولی موی شگافت

****

اندر دلمن هــــزار خــــورشید بتافت        آخــــر به کمال زرۀ ای رخ نیــافت

خواجۀ انصار عبدالله بن محمد انصاری هروی 396- 481 هـ

اگر بر هوا پری مگسی باشی، اگر بروی آب روی خسی باشی، دل بدست آر تا کسی باشی.

                                                                                «خواجه عبدالله انصاری»

     بسکه شنیــدی صفت روم و چین          خیــــز و بیـــــا ملک سنائی ببین

          تا همه دل بینی بی­حرص وبخیل      تا همـــه جان بینی بی­کبر و کین  «سنائی»                                                                           

    مولوی رومی شیخ عطار را چنین می­ستاید:

هفت شهر عشـــــق را عطـــار گــــشت         مــــا هنـــــوز اندر خــــم یک کوچه ایم

من آن مُلای رومی که از نطقم شکرریزد        ولیکن در سخن گفتن غـلام شیخ عطارم

شیخ محمود شبستری گوید:

مـــرا از شــــاعری خـــود عـــار ناید        کــــه در صد قــــرن چــــون عطار ناید

مثنوی مولوی، شاه­کار عرفانی:

نــــــردبـــــان آسمانست ایـــن کــــلام        هـــــرکــــه زین در میــــرود آید ببام

نـــی ببــــام ایام چرخ کو اخضر بود          بــــل ببـــــــامی کــز فلک برتر بود

****

گــــر بــــریزی بـحر را در کوزه­ای          چنــد گنجد قسـمت یک روزه­ ای

****

هــــزار بــار پیاده طواف کعبه کنی           قبــول حــــق نشود گر دلی بیازاری

****

ز عرش و کرسی و لوح فزون باشد          دل خـــــراب که او را بهیچ شماری

توانگری به هنر است نه به مال، و بزرگی به عقل است نه به سال، عالِم بی­عمل زنبور بی­عسل است، به تمناء گوشت مردن به که تقای زشت قصابان بردن ضرب المثل­های وطنی:

    * قدر عافیت را کسی داند که به مصیبتی گرفتار آید.

    * دروغ مصلحت آمیز به از راستی فتنه انگیز.

    * ده درویش در گلیمی بگنجد و دو پادشاه در اقلمی نگنجند.

گــر راست سخن گوئی و در بند بمانی        به زانکــــه دروغــت دهد از بند رهــائی

اگــــر دانش بــــــروزی در فــــروزی        ز نــــــادان تنـــگ روزی­تــــر نبـــــودی

اگــــر غـــــم را چــــو آتش دود بودی        جهان تــــاریک گشتــــــی جــــاویدانـــــه

دریـــن گیتــــی ســـــراسر بگــــردی         خــــردمنــــدی نیـــــابی شـادمـــــــانـــــه

                                                                                                «شهید»

         مرا بروز قیامت غمی که هست اینست       که روی مـــــردم عالم دوباره باید دید  «صائب»                                                                                           

ز چـــشم حــــرص این قدر دارم بیدل          کــــه خاک گورم این درد را دوا نشود

         چــــــــــشم تنــــــــــگ دنیـــــا دار را          یـــــا قنـــــــاعت پر کند یا خــاک گور  «سعدی»                                                                                           

****

تا شود قبـــــــرش زیارتگاه ارباب ریا         خـویش را زاهد زیر گنبد دستار کشت

بنگر مناعت بیدل را:

از هیچکس نیــم صله اندوز بیش و کم         مداح فـــــــــطرتم نه ظهیرم نه انوری

حضرت بیدل از بزرگ­ترین شعرای هند بوده بر علاوۀ سخن گرم و آتشین روح راد مردی، راستی، و یک­دنده بودن، همت عالی و طبع بلند او با روحیۀ مردم کهسار افغانستان سازگار است در همۀ اشعارش لغات و کلمات مروج عامیانه مردم محل آورده است. و شاعران مابعد پیروی از سبک این شاعر ملی سروده اند یکی از پدران وی از بدخشان به کابل آمده بعد به هندوستان رفته است. بیدل را پس از وفات و دفن در دهلی پسان­ها به کابل نقل داده و در حوالی خواجه رواش به خاک سپرده اند. «روح شان شاد باد.»نام پدرش میرزا عبدالخالق که شغل سپاهی­گری داشت هنوز کوده­کی بود که پدرش راه عدم در پیش گرفت وی یتیم شد سپس مادرش او را به تحصیل گماشت سواد قرآن صرف نحو و قواعد بیت و ادبیات فارسی فرا گرفت و تاده ساله­گی بدان مشغول بود. حضرت مولانا میرزا عبدالقادر بیدل به اساس فلسفۀ افلاطون فکر می­کرد که به اوج آگهی رسیدن نردبان تعلیم و کتاب لازم ندارد. بیدل خود را با فکر خود ممزوج ساخته از آن شعر می­سرائید. بیدل(رح) در کوده­کی دیندار و در جوش جوانی مجزوب و درویش و در آخرهای جوانی متصوف و در اخیر حیاتش فیلسوف به زنده­گی بود. اشعار بیدل از نظر جمله بندی، تشبهات، کنایات و استعاره­ها بوده مشکل­ترین زبان ادبی است.

فورمولیکه حضرت میرزا عبدالقادر بیدل برگزیده است:

هر چیزی­که خواهی عددش گیر دو بار یک برسر آن بنه سه چند شمار بر شش تقسیم کن هر آنچه که باقی­ماند در 22 ضرب کن الله برابر.

 


 

نوشته شده توسط حبیب الله "امانی عسقلانی" در Mon 30 Apr 2012 ساعت 1:39 PM موضوع | لینک ثابت