انوارالهدایات

مفسر قرآن در مقدمۀ سورۀ توبه چنین تذکار می­دهد:

 «توبه» و یا سورۀ «برائت» یعنی بیزاری از عهد شکنی مشرکان، و در سال نهم هجری نازل گردید و غزوۀ روم صورت گرفت و شدت گرما بیداد میکرد مجاهدین باید مسافت طویلی را طی مینمودند تا به دشمن میرسیدند و از سوی دیگر موسم پختگی میوهجات بود.

بنابرین غزوۀ تبوک آزمون بزرگی برای مؤمنان بود که صداقت و اخلاص آنان را نسبت به دین خدا در بوتۀ آزمایش قرار داده و مؤمنان را از منافقان تشخیص می­داد.

الشورای: 27 «اگر خدا روزی بنده­گانش را افزون کند در زمین فساد میکنند، ولی به اندازۀ که بخواهد روزی میفرستد، زیرا به بنده­گان آگاه و بینا است.»

الاسراء: 70 – و لقد کرمنا بنی آدم الخ

«ما فرزندان آدم را کرامت بخشیدیم و بر بسیاری از مخلوقات خویش برتری شان نهادیم.»

 الزمر: 18 آن کسانیکه به سخن گوش فرا میدهند و از بهترین آن پیروی میکنند، آن کسانی­اند که خداوند هدایت شان کرده است.»

الفرقان: 59 «اوست خدای رحمان و دربارۀ او از کسی بپرس که آگاه باشد.»

الاعراف: 7«و از هرچه کرده­اند با آگاهی تمام بر ایشان حکایه خواهیم کرد، زیرا ما هرگز غایب نبوده­ایم.»

 ق :16«ما انسان را آفریده­ایم و میدانیم که به خاطرش چه میگذرد و چه اندیشۀ در سر دارد، و ما از شاهرگ گردن به­دو نزدیک­تریم.»

الزاریات : 47 والسماء بنینها وانالموسعون ط ترجمه: «و ما قدرت آفرینش آسمان را داشتیم و مازمین را پهن نمودیم.»پروردگار عالمیان از اذل روزی هریک را تعین فرموده:

اینکه ما دست و پا میکنیم و ما زاد آن را تهیه میداریم­روزی از ما پرسیده خواهد شد.

سورة هود: 6«وَ مامِن دآبتهٍ فی­لارض اِلّا علی الله رزقها»

«و نیست هیچ جنبندۀ در زمین مگر بر خداست روزی او»

بنی اسرائیل: 30  اِنُّ رَبکَ یبسط رزق لِمن یشنآءُ الخ

«پروردگار تو در رزق هرکس که بخواهد گشایش میدهد و یا کم و محدود میسازد زیرا او بر بنده­گانش بینا و آگاه است»

 بنی اسرائیل: 20  (کلاً نُمِدُّ هؤُءِ لاَو وَ هؤُ لاءِمِن عطاءِ رَبّک ط)

«همه را چه آن گروه را و چه این گروه را از اعطاء پروردگارت پی در پی خواهیم داد، زیرا اعطای پروردگارت را از کسی باز ندارند.»

سعدی شیرازی گوید:     

ای کریمی که از خزانۀ غیبگبر و ترسا وظیفه خودداری

 القصص: 5 وَ نُرِید أن نَمُنَّ علی­الذین الستُضعِفُوفی الارض الخ

«و ما برآن­ هستیم که بر مستضعفان روی زمین نعمت دهیم و آنان را پیشوایان سازیم و وارثان گردانیم.»

العنکبوت: 62 اَللهُ یبسطا الرزق لِمن یشآءُ من عبادهِ

«خداوند روزی هر یک از بنده­گانش را که بخواهد فراوان میکند یا بر او تنگ میگیرد و کم روزی­اش میگرداند، زیرا خداوند بر همه چیز دانا است.»

مُقدریکه به گُل نگهت و به گِل جان دادبه هرکه هرچـه سزا دید حُکمش آن داد

    انساء: 103 فَأَ قیمُ الصَّلواة اِن الصواة کانت علی المؤمنین کتابً موقتا ط

«نماز را تمام ادا کنید، که نماز بر مومنان در وقت­های معین واجب گشته است.»

«وَ من یکسِب خطئةً او السماِ یِرِم بِهِ» الخ  ، تهمت بر دیگران دوچند گناه را بر می­دارد.

و هر که خود خطاء و یا گناه کند آنگاه بیگناه را متهم سازد هر آینه بار تهمت و گناه آشکار را به دوش کشیده است.»

انساء: 135 – شُهَداءَ للهِ ولو علی انفُسکُم الخ«ای کسانیکه ایمان آورده­اید به عدالت برای خدا شهادت دهید هرچند به زیان خود شما یا پدر و مادر شما و یا خویشاوندان شما چه توانگر و چه درویش بوده باشد.»

انساء:86 و اذا حییتم بتحیةٍ فحیو بأحسِتا منها اوُردوها»

«و چون تعظیم کرده شوید به سلامی پس تعظیم کنید به کلمۀ بهتر از آن و یا هم مانند آن پاسخ گوئید.»

الزخرُف :36وَ مَن یعشُعن ذکر الرّحمان نُقِیَّض له فَهُوَ لهقرین ط

«و هرکه غافل شود از یاد خدای رحمان شیطانی بر او میگماریم که همواره همراهش باشد اعمال او را در چشمش موجه جلوه دهد.»

الحدید: 4والله بما تعملون بصیر.

ترجمه: «و به هرجا که باشید همراه شما است و خداوند به اعمال شما بینا است.»

 الحدید: 6 وَ هُو عِلمٌ بذا تِ الصُدور طترجمه: «و به هرچه در دل­ها میگذرد آگاه است.»

الحشر: فاعتبروا یَا اُو لِلهُ البصار»ترجمه: «پس ای اهل بصیرت، عبرت بگیرید.»

الحج: 5- ثُم مِنَ عَلَقَتٍ مُخلَقَتٍ و غیر مُخلَقَتٍ الخترجمه: «درمورد شکل­گیری و تکامل جنین در رحم مادر»

 المومنُون : 14 ثمَ خلقنا النطفته عَلَقَتهً الخترجمه: «تکامل جنین مرحله به مرحله در رحم مادر»

 الزمر: 6 «یَخلُقُکُمُ فِی بِطونِ امهتِکُم خلقا» من بَعدِ خَلقٍ فی ظلمات ثلاثَ

ترجمه: «شما را در شکم مادرتان در چند مرحله در درون تاریکی­های سه­گانه­ ای آفرینش بخشید.»

 الانبیا : 30 وَ جَعَلناَ مِن الماءِ کُلَّ شیئٍ حٍیَّ الخ ترجمه: «و هر چیز زنده را از آب (منی) آفریدیم.»

النحل : 66 مِمَّا فِی بُطُونِهِ من بینِ فَرَثٍ وَ دَمٍ لبناً الخالصاً ساعغاً لشار بین ط

ترجمه: «شیر خالص از شکم حیوانات از میان سرگین و خون بر میآید سیراب­تان می­کنیم.»

ق : 45 نَحنُ اَعلَمُ بِما یقولونَ الخ ترجمه: «ما ازسخنان کافران قریش از قبیل انکارازرستاخیز واستهزا وتمسخر دربارۀ رسالت توآگاه هستیم»

الزاریات : 52 کذالک مااَتی­الذین مِن قبلِهم من رسول الخ ترجمه:«همانگونه که تو را ای محمد قومت تکذیب کردند و تو را جادوگر و دیوانه گفتند، ملت­هایی پیشین نیز رسولان شان را تکذیب کردند»

حج : 8 وَ مِن الناسِ مَن یجادلُ فی­الله بغیر علم الخ  ترجمه:«و از میان مردم کسانی است که دربارۀ خدا بدون هیچ دانش و بی­هیچ رهنمودی معلومات تهی و بی اساس را دوام میدهد»

الاعراف: 31والمدثر 4:ای فرزندان آدم! چون در مسجد وبیت الحرام به قصد عبادت می­روید لباس آراسته وپاک در تن داشته باشید.

المائید: 44فلا تخفُوالناس واخشونِ  «پس از مردم نهراسید و از من بترسید و آیات مرا به بهای اندک نفروشید».

 والنازعات : 40 و 41 و اما من خافَ مقام رَبهِ و نهی النفس عن الهوای فان الجنت حی المأوای ط

«و اما کسیکه از حضور به پیشگاه پروردگارش ترسید و خود را از پیروی هوا و هوس شیطانی بازداشت پس بهشت جایگاه اواست».

نوت : در آیات چند از ترسیدن از دیگران نهی شده است.

انبیاء: 90اِنهُم کانو ُیسارعون فیِ الخیرات الخ«پیامبران در کارهای خیر شتاب میکردند و در حال بیم و امید ما را میخواندند، و پیوسته در برابر ما خاضع و خاشع بودند»

تبصره:در آیاتی فراوانی در برابر خوف و رجاء بکار رفته است، البته این دودقیقاً در تناقض و تقابل نیستند که رجاء به معنی عدم خوف، یا خوف به معنی عدم رجاء باشد. بلکه در حالت وجودی متضاد با یکدیگراند که یکی از احساس خطر در آینده و دیگری از احساس بهره­مندی از نعمت­ها در آینده در روح و احساس آدمی پدیدار می­شود.

اخلاق در قرآن :"به قلم: علی شیروانی"

اگربه مردمگفته شودنماز را ادا نمائید در وقتش روزه دارید خیلی ناراحت میشوند.

الزمر:25 کَذب الَذین من قَلبهیم هِم  الخ ترجمه: چرا برخی ازمردمان با شنیدن نام ویادخدای یگانه دل­هایشان منزجر میگردد؟

جواب: آری، آنکه خداوند را درست نشناخته­اند و در محبوب­های دیگر بیشتر دل سپرده­اند، آنگاه که احساس میکنند محبت خداوند آنان را از محبوب­های دنیوی شان باز میدارد، نسبت به خداوند حالت انزجار و دشمنی در دل شان پدید می­آید، درین باره خداوند چنین می­فرماید.

الاَحزاب : 4- «ما جَعَل­الله لِرَجُل مِن قلبین فیِ جوفِیه»

ترجمه: «در پاسخ باید گفت: مانع اصلی رشد و شگوفائی محبت به خداوند محبت استقلال به جز خداست از اینجاست که آدمی یک قلب بیشتر ندارد.»

نوت: تماماً نعمت­هایی که انسان در هستی دارد از جانب خداوند است.

ابراهیم: 34- وَ اِن تعدوا نعمت الله لا تُحصُوها الخ

ترجمه  حال انسان اگر توبه کند، هر آنچه از او برخوردار است، از نعمت هستی گرفته تا دیگر نعمتهای بیشماریکه در اختیار اوست همه و همه از جانب خداوند است، پس خداوند قادر است همۀ نعمت های را که درین دنیا به انسان داده از وی باز پس گیرد ، و در آخرت هم از همۀ نعمت­هایش محروم سازد.

خداوند در کلامش خطاب به پیامبر چنین ارشاد میفرماید:

الاحزاب: 37و َتخشی الناس والله أحق أن تخشاه.

تو ای محمد از مردم میترسی درحالیکه خداوند شایستۀ ترس است که از او بترسی.

هدایات قرآن راجع به صبر:

البقره: 155و 156- ولَنبلُونَکُم مِن الخوف والجُوع و نقصٍ مِن الاموال

و شما را به شمۀ از ترس و گرسنگی و کاهش در مالها و جانها و محصولات خواهیم آزمود، و صابران را نوید ده، آنانکه مصیبتی بر آنها رسد گویند ما متعلق به خدایم و به سوی او باز می­گردیم.

توصیه­های قرآنی راجع به عدل:

انعام: 152و اِذاقُلتُم فاعدلو و لوکانَ ذاقربی ط «چون سخنی می­گوئید یاداوری (قضاوت) می­کنید یا شهادت می­دهید عدالت داشته باشید اگرچه خویشاوندان شما باشد».

المائیده:  8 اَعدِ لوهُوَ اَقرَبُ للِتَقوای عدالت­پیشه باشید که آن نزدیکتر رکن به پرهیزگاری است.

حجرات: 10اِنماالمؤمِنُونَ اِخوَتهٌ فأصَلحوأ بینَ اخویکم ط مؤمنان برادارن یک­دیگر اند و پیوند ایمان آنان را گرد هم آورده است، پس در میان برادران مسلمان تان صلح و صفا ایجاد کنید و هیچ یکی از شما به دیگری تمسخر و استهزا نکنید و عیب جوئی یک­دیگر را هرگز نه نمائید. 

الحشره :18-21

ای کسانیکه ایمان آورده­اید از خدا بترسید، و هرکس باید ببیند که برای فردایش چه فرستاده است، و از خدا بترسید که خداوند به تمامی اعمال شما دانا و آگاه است، از آن گروه مردمان نباشید که خدا را فراموش کردند و خدا هم همانطور نمود که آن­ها خود را فراموش نمودند زیان کارانند، کسانیکه خدا را فراموش میکنند فاسق و فاجر خوانده میشوند. اگر این قرآن را به کوه نازل میکردیم از بیم خدا کوه درهم میریخت و متلاشی میشد این مثالها را به تفصیل بیان میداریم و این هوشدار به انسان­های سنگدل است.

سوره­های پنج گانه که با لفظ (الحمدالله) آغاز یافته اند. و این سوره­ها عبارت اند از «فاتحه» «انعام» «الکهف» «سبا» «فاطر» همۀ این سوره­ها با تمجید و تقدیس خداوند لایزال شروع میشود و بیانگر شکوه و جلال و عظمت و کبریائی او تعالی است.

البقره: 267 و لستم باخِزِیهِ ألا تُغمضُوافیه ط«مالی را به صدقه ندهید که اگر به شما بدهند آمادۀ پذیریش آن نستید بدانید که خداوند از صدقات شما بینیاز وحمید است.»تفصیل و نظریات دربارۀ آیات قرآن مردود خوانده شده است.

آلِ عمران: 7 فی قلوبِهیم زیغٌ فَیتبِعُونَ ماتشابه الخ - اماکسیکه قلبش از مسیر حق به سوی باطل تمایل داشته باشد آیات قرآن را به میل و خواسته خود تفسیرمیکند.

و همچنان در سوره بقره : 42

و حق را که از جانب خدا فرود آمد با باطل که خود آنرا ساخته و بافته­اید می­آمیزید. «مربوط به مردمان میشود که راجع به دین نظریه میدهند.»

راجع به عظمت قرآن مجید:

قرآنکریم نه تنها دستورهای مذهبی را احتوا میکند، بلکه دستورهای سیاسی و اجتماعی را نیز دارا است، ارزش ادبی قرآنکریم و رموزخطابت و حُسن بیان آن به حدی عالی است که نظیر آن در سایر کتابهای مذهبی کمتر به نظر میرسد.

تاثیرات قرآن در مملکت ما افغانستان از دو جهت بوده مادی و معنوی.

نخستاز جهت مادی: اسلام در مبانی اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و مدنی، روابط فرد و جامعه،اقتصاد و تجارت از نظر قرآنکریم تغیر کرد و بهبود یافت.

دوم- از نظر معنوی: بر افکار و اذهان تمام طبقات عمیقانه تأثیر وارد آورد که همه­چیز را در پرتو آن میدیدند.راجع به مردمان سودخوار قرآن به شکل فضیحت انگیز و تحقیر کنندۀ یادآور شده است.

اَلبقره : 275- اَلَذین یأکلون ربالایقُومون الذی یتخبطه شیطان الخ.

«مردمان سودخوار که خون مردم را میمکند در روز قیامت از قبرهایشان بر نمیخیزند، مگر مانند دیوانه افتان و خیزان راه میروند و توان سیر مستقیم را ندارند، به خاطر فضیحت و رسوائی شان به همین نشانه شناسائی می­شوند».

برداشت حسن بصری از قرآن :

اِن الله لا یغفِرُاِن یُشرِک بِهِ و یغفرُ مادونَ ذالِکَ لِمَن یشاء

ترجمه: همه گناهانت را عفو کردم، اما اگر به گوشۀ خاطر به دیگران میل و رغبت کنی و با خدای عزَوجَل شرک آوری هرگزت نیامورزم.

«میگویند که خواب و مرگ یکی است خداوند در کلام خود میفرماید.

الزمر: 42 «اَللهُ یتوفی اَلاَنفُسَ حینَ موتِها والتی لم تَمُت فی مَنامی­ها» الخ

ترجمه: خداوند انسان­ها را به دو گونه میمیراند:

یک - وفات کامل و حقیقی که مرگ است.

دوم- وفات خواب زیرا انسان در حالت خواب به گونۀ مرده نه میبیند و نه میشنود، چنانکه خداوند در جای دیگر میفرماید.

خداوند آنست که شما را در شب میمیراند.

کلمه­ی «عالمین» در 73 -آیه از آیات کلام­الله مجید تکرار شده است.

 التوبه: 24- ترجمه: اگر نزد کسی پدر، فرزند، برادر، همسر، خویشاوندان اموالیکه گردآورده، تجارت که از کساد آن بیم دارد و منزلیکه بدان دلبسته است از خدا و رسول و جهاد در راه خدا محبوب و دوست داشتنی­تر است باید منتظر خشم و غصب خداوندی به صورت عاجل باشد.

توبه:121- «اِنَ الله لا یُضِیعُ اجرالمحسنین»خداوند سبحانه تعالا اجر هیچ کس را ضایع نگرداند.

ظلم:لفظ ظلم ده­ها بار در قرآن ذکر شده و از ارتکاب آن هشدار داده و تهدید نموده است، و اگر آنچه در روی زمین است، از آن کسی باشد که ستم کرده باشد، برای رهایی خود و باز خرید از قصاص بسنده نیست،پس وای بر حال ستمگاران از عذاب دردناک:

زنبور عسل بیمروت را گــویچون عسـل نمیدهی نیش مزن

معراج: 17 تَدعوامن اَدبَرَ وَ تَولی ط

آتش دوزخ کسانی را که به فرمان خداوند پاسخ منفی داده و از حق روی گرداند به سوی خود میخواهد.

الاعراف : 175ا وتلُ علیهم نباءلذی اتیناهو آیاتینا : (ای پیامبر) بر مردم بخوان حکایت آن شخصی را که با الهامات الهی به او معجزات و کرامات و استجابات دعاء عنایت فرمودیم ولی سرانجام او خود را از آن نعمات بی­بهره ساخت و شیطان بر او تسلط یافت و از گمراهان شد:

انعام: 39  من یشاءِ الله و من یشاُ یجعلهٌ علی صراطٌ مستقیم ط

«خداوند هرکس را مصلحت بداند در گمراهی فرود میگذارد­ و هرکس را مصلحت بداند به راه راست هدایت می­فرماید».

انعام :117«همانا آفریده­گار پروردگار تو درباره گمراهان و نیز هدایت یافته­گان علم کامل دارد».

البلد: 10 وَ هَدایناهٌ النجدین ط : و راه نمودیم او (انسان را) به دو راه (هدایت و گمراهی) و این خود انسان است که سرنوشت خویش را تعین میکند.

بقره: 256- لااکراهَ فی الدین قدتبین الرشد من الغی الخ «در قبول دین الهی اجباری نیست زیرا مسلماً حق که راه رشد و هدایت است از راه ضلالت و گمراهی تفکیک و باز شناسانده شده است».

اتأمَرونَ الناسَ بِاالبِرِوَ تنسونَ اَنفُسَکُم ط «آیا مردمان را به نیکی فرمان میدهید و خویشتن را فراموش میکنید».

الجُمعه :9 - ای مؤمنان هرگاه ندای مؤذن را در روز جمعه شنیدید به سوی ادای نماز و شیندن خطبه بروید و داد و ستد را ترک کنید، درین آیه معنی رفتن است نه معنی دویدن، شتاب نباید بلکه آرام آرام براه افتید و مسلمانان از دویدن منع شده اند.

کیفر کسانیکه دیگران را گمراه میسازند:

آیاتی از قرآن میفرماید- کسانیکه موجب گمراهی دیگران را فراهم آورده اند، افزون بر بار سنگین گناهان خود مقدار از بار گناه گمراه شده­گان را نیز بر دوش میکشند.

االنجم: 38ألا تَزِرُ و ازرتهً وزرَاُخرا ط

هیچکس در قیامت گناه دیگری را بر دوش نمیگیرد نا سازگار نیست؟ در پاسخ میگوئیم: کسیکه دیگری را گمراه میکند و آنگاه شخص گمراه شونده اعمال ناروائی را تحت تأثیر شخص گمراه کننده انجام می­دهد در واقع در رفتار بدی او شریک است، آن بخش از گناهان را که مستند به گمراه نمودن اوست یعنی گمراه کننده تحمل میکند و بقیه را شخص گم­راه شده خود بر دوش میکشد. 

صدقات و خیرات تان را بر خویشاوندان نادار و مستمند و فقرا و یتیمان و راه ­مانده­ها قطع نظر از اینکه به شما بد کرده­اند دوام بدهید.خداوند در کلام خود سوره النور: 22 ارشاد میفرماید.

وَ لا یُاتل أولوا الفضلِ منکُم والسعة

«اهل فضل و صاحبان ثروت از شما سوگند یاد نکنند و از بذل و انفاق بر خویشاوندان و مستمندان به خاطر گناهیکه کرده از آنان صادر شده دست خواهد کشید باید به خاطر و یا در برابر گناه­ایکه از آنان صادر شده عفو کنند و گذشت نمایند و به بذل و احسان که نیت به آنها داشتند باز گردند و ادامه دهند.

خداوند در برابر عفو و گذشت و احسان شما نسبت به کسانیکه بدی روا داشتند گناهان تان را  ببخشاید. (هنگامیکه حضرت ابوبکر این آیه را شنید گفت: «دوست­دارم که خداوند مرا ببخشاید و بخشش خود را برای مسطح» سر از نو گرفت و کفاره سوگندش را بپرداخت) خداوند به این فرموده­اش او را مورد ستایش قرار داد و آیۀ فوق دلیل کافی بر فضیلت حضرت ابو بکر صدیق است.

راجع به خلقت و چگونگی آدمی:

آدمی بر سه­گونه فطرت آفریده شده اند.

اول -  صورت و شکل آدمی دارند، اما از حقیقت و معنی آدمی خالی میباشند.

اولئِک کالا نعام بل هُم اضلٌ اولئِک هم الغافلون

مانند ، ابولهب، ابوجهل، عتبه، شیبه، عبدالله بن سلول.

طائیفه دوم – با حقیقت و معرفت باشند، در هر دو جهان در بهشت باشند.

طائیفه سوم – در همایت و غیرت الهی باشند. مانند پیامبران و اولیا الله

السجدة:7-9«آنکه آفرید با نیکوترین وجه آفرید و خلقت انسان را از گل آغاز کرد و در مرحله ا­ی بعدی فرزندان او را از عصارۀ آب ناچیز خلق فرمود.»

الحجر: 26«هر آیینه ما آدمی را از گل سیاه خشک و لجن بوی ناک آفریدیم.»

البلد: 4 لقدخلقناالانسان فی کبد.ماآدمی رادر رنج و محنت آفریدیم.

انبیاء: 37- خلقناالانسانُ من عجل ط «عجله با خلقت و ذات انسان عجین است.»

اسراء: 67 و کان الانسانُ کفورا ط «به واقع انسان موجود ناسپاس است.»

عبس: 17 قتل انسانُ مااکفرا ط  وزخرف 15 «مرگ بر آدمی چه ناسپاس است.»

الحج: 66ان الانسان لکفورا«ولی انسان به واقع موجود ناسپاس است.»

الرحمن: 4 والنجمُ والشجرُ یسجُدان ط«و ستاره­گان و درختان همه درحال نیایش وسجده درپیشگاه آفریده­گارشان میباشند.»

انسان مکلف است که همیشه جهت به دست آوردن رزق و روزی حلال در سعی وکوشش باشد پروردگار ما چنین ارشاد میفرماید.  "  لیس للانسان الی ماسعی «نیست انسان مگر به سعی و کوشش»

بــــادوخاک وآب وآتش بنده انـــد بــــامن وتــــو مــرده باحق زندهاند

صــــالح گـــردمؤمنان خطی کشیدنــــرم میشــدباد که آنجـا میـــرسید

هرکه بیرونبودزآنخط جمله راپــــاره پــاره میشکست انـدر هــوا

خـــاک قارونرافـرمان در رسید بــــا زرو تختش درقعرخــودکشید

« مولوی»