از صفحه 120 - 130 کتاب انوارالهدایات
ناصر خسرو بلخی:
ابو معینالدین ناصرخسرو بن حارث بلخی در سال 394 هـ در ناحیۀ قبادیان از حومۀ بلخ حالا شهر مزارشریف تولد شده است گرچه معاصر عمر خیام بود اما در شهرت افزونتر از آن بود. در آوان جوانی به مطالعه علوم شوق وافر داشت به طبیعات نجوم و فلسفه یونان معلومات زیاد اندوخت و مسافرتهای هفت ساله از ممالک حجاز، سوریه، فلسطین، مصر و شمال افریقا پرداخت ناصر خسرو در مصر مذهب اسماعیلیه گردید و بعداً دری به تبریز شد قطران شاعر تبریزی که شعر نیکو میگفت مگر به زبان دری آشنائی درستی نداشت پیش وی آمده از وی کمک خواست. وی به افغانستان آمده تبلغ کرد اما به مخالفت اهل سنت دچار گشت. اقتباس شده است از تاریخ ادبیات افغانستان مؤلف: محمد حیدر ژوبل Mar/25/2009
چه خوش گفته است آن نکو کار مرد کــــــم آزار بیند کـــــم آزار مــــــرد
چه جــــــویی نکــــو تخم نیکی بپاش بخـــود نیک خــواهی بکس بد مباش
«حمید کشمیری»
شفق را لاله گون دیدم نماز شام در گردون مگر خورشید را کشته که دارد دامن پرخون
چشم بر صنع الهی بــــاز کـــن لب را ببند بهتــــر از خوانـــدن بود دیدن خط استاد را
هــــــردم از عمــــــری رود نفـــــــــــسی چــــــون نگــــــه میکنم نمانـــــده بســـــی
بــــیـــــا ای که عمرت به هفتـــــــاد رفت مگر خفتــــــه بـــــودی کــــه بـــرباد رفت
«سعدی»
آل عمران: 159- و در کارها با ایشان مشورت کن و چون قصد کاری کنی بر خدای توکل کن.
دمـــی چند گفـــــتم بــــر آورم به کام دریغـــــــــــــــــا که بگرفت راه نفس
دریغــــــــــــا که بر خوان الوان عمر دمـــــــــــی خورده بـــودیم گفتند بس
نیست در شهر نگاری که دل ما ببرد بختم ار یار شود رختم ازین جا ببرد
شیخ سعدی از شیخ شهاب الدین سهر وردی گوید:
مرا شــــــیخ دانــــــــای مرشد شهاب دو انـــدرز فــرمــــــود بــــــروی آب
یکی آنکه در نفس خـــــود بین مباش دگـــــر آنــــکه بر غیر بد بیـــن مباش
بس بگردید و بگــــــــــردد روز گار دل بدنـــــــــیا در نبنــــــــدد هــــوشیار
چو کاری برآیـد به لطـــف و خوشی چه حاجــــــت بــه تندی و گردن کشی
هفـــــــــت اقلیم گر بگــــــیرد پادشاه همچنان در بند اقلــــیمی دگــــراست
«سعدی»
آنکه راه سود خود را در زیان خلق دید از رۀ بیدانشــــــــی راه خطا پیموده بود
«سعدی شیرازی»
دور شو از برم ای واعظ و بیهوده مگوی من نـــــــه آنم که دگر گوش به تزویر کنم
در بارۀ واعظان:
تــــــــرک دنیـــــــا بمردم آمـــــــوزند خــــــویشتین سیم و غله در اندوزند
نیش گژدم نه از پی کین است چه کند مقــــــــتدای طبیـــــــعتاش اینست
****
باران که در لطــافت طبعش خلاف نیست در باغ لاله روید و در شوره خار و خس
خوی سعدیست نصـــیحت چه کند گر نکند مشک دارد نــــــــــــتواند که کند پنهانش
دنیا آنقــــــــدر ندارد که برو رشــــک برند یا وجود و عدمش را غم بی هوده خورند
تن آدمی شریف است بجان آدمیـــــــــــت نه همین لــــــــــــباس زیباست نشان آدمیت
"سعدی"
دو چیز محال عقل است: خوردن بیش از رزق مقسوم و مردن پیش از وقت معلوم.
خوب رویان را چو دیدی عاشق رویش مشو عکس شان در دل بگیر و عاشق نقاش باش
دست طمــــــــــــع که پیش کسان میکنی دراز پل بستــــــــه که بگذری از آبروی خویش
****
کـــــثرت انـــــــــــــــــــــــدیشه ها سودا شود هرچه از حد گــــــــــــــــذرد رسوا شود
****
کلیـــــــــــــــــــد در دوزخ است آن نماز مرد که در انـــــــــــــظار مردم گذاریش دراز
«شیخ عطار»
کار سازان جهان در کار خود بی چاره اند آب نتـــــــواند که شوید گرد روی خویش را
راجع به ریاکاران:
نـــان از برای کنج عبـــــــادت گرفته اند صاحبــــدلان، نه کنج عبادت برای نان
خون ناحق دست از دامـن قاتل برنداشت دیده باشید لکــههای خون دامان قصاب
دست مشاطه بــر رخسار عروسان نکند آنچـــــه بــــــر چیرۀ تو سیلی استاد کند
****
مناعت نفسی شاعر غزنه «سنائی»خطاب به سلطان خــــــــوارزم شاه:
مــــــن نه مـــرد زر و زن و جاهم بخدا گــــر کـــــنم و اگــــر خواهم
گـــــــر تو تاجی دهــــی ز احسانم به ســــــــر تــــــــو که تاج نستانم
****
چــو یوسف نیست کز قحطم رهاند مــرا چه ابن یامین است چه یهودا
****
بمیرای دوست پیش از مرگ اگر عمر ابدخواهی که ادریس از چنین مردن بهشتی گشت از ما
دل آینۀ صورت غیــــــب است ولیــــــــــــــــکن شــــــــــــرط است کــــه بر آینۀ زنگار نباشد
****
گــــــر بایدم شدن سوی هاروت بابلـی صد گــــونه ساحری بکنم تا بیارمت
«حافظ»
سحر ز هاتف غیبم رسید مژده بگوش که دور شـــــاه شجاع می دلیر بنوش
«حافظ»
هــــرکه پرهیز و علم و زهد فروخت خــرمنـــی گرد کرد و پاک بسوخت
مناجات حافظ شیرازی:
گفتم دعای دولت تو ورد حافظ است گفت :این دعا ملائیک هفت آسمان کند.
سپهر مثل تو از اتصال هفت اختر زمانه مثل تو از امتزاج چار ارکان.
«انوری»
هفت اختر: خورشید، ماه، مریخ، مشتری، زحل، عطارد، زهره.
چهار ارکان: بهار، تابستان، خزان، زمستان
سبزۀ بالای کوه ز آب دریـا فارغ است بـــی نوایان را خدا رزق هوای میدهد
همای برسر مرغان از آن شرف دارد که استخوان خورد و مردمان نیازارد
گــــــاوان خـــــــران بــــــار بــــردار بــــــــه ز آدمیـــــــان مــــــــردم آزار
تـــــر دامنان سر به گریبان فرو برند سحر آورند و مـــن ید بیضا بر آورم
«سلطان المحققین مولانا بهاء الدین ذکریا ملتانی»
شیخ فخر الدین ابراهیم همدانی(عراقی) گوید:
در کوی خرابات کسی را که نیاز است هوشیاری و مستیاش هم عین نماز است.
شیخ محی الدین عربی گوید:
اصل دین عقل است، اصل عقل حلم است و اصل حلم صبر است.
نشــــــــــان مرد مــــــــؤمن با تو گویم که چون مرگش رسد خندان بمیرد
«اقبال لاهوری»
کس چه داند تا درین بحر عمیق ســنگ ریزه قدر دارد یا عقیق
«شیخ عطار»
دی شیخ بــا چراغ همی گشت گرد شهر کــز دیو و دد ملولم انـــــسانم آرزوست
زین همراهان سست عناصر دلم گـرفت شـــــــیر خدا و رستم داستانم آرزوست
«مولانا»
نه بر حکم شرع آب خوردن خطاست و گر خون به فتوی بریزی رواست
که را شــــرع فتوی دهد بر هــــلاک الامــــانداری ز کــشتنش بـــــــاک
«سعدی»
قصۀ از اسکندر ذوالقرنین:
گویند اسکندر ذوالقرنین حین وفات وصیت نموده بود که بعد از وفاتم جنازۀ مرا در تابوت طوری بگزارید که دستهایم بیرون از کفن باشد. تا مردم بدانند که من ازین دنیا بزرگ جز کفن چیزی دیگر را باخود نمیبرم همراه.
شاعر درین باره گوید:
به قبرستان نظر کردم کم و بیش بدیـــــدم قبر شاهنشاه و درویش
نرفته بیکفن درویش بر خاک نه شاهنشاه برده ز آن کفن بیش
بیدل آثار گرانبهای از نظم و نثر خود به جهان بشریت به ودیعه گذاشت به قلبهای افسرده و افکار تاریک نور میتابد. در تمام کلماتش بیت مبتذل دیده نمیشود وی فلک را سقف بشکافته و در سخن طرح نو انداخته مثنویهایش همه فلسفی و تصوفی میباشد. کنایات و استعارات بیدل فهم تند میخواهد و سیر فکرش آسان نیست زیرا کوهست و کوتل دارد و هم چنان زبان نثر بیدل خیلی دشوار بوده و بدیهه سرا است.
شعرم که بصد زبان فرود آمده است در چندیـن وقت و آن فرود آمده است
تورات نبــــــــــوده تا بگویم که همه یک بوده ز آسمـــان فرود آمده است
بیدل خیلیها همت عالی و مناعت نفسی داشته است:
بیـــــدل از فطرت ما قصر معانیست بلند پــــــــایه دارد سخــن از کرسی اندیشۀ ما
از هیچکس نیـــــم صله اندوز بیش و کم مداح فـــــــطرتم نــــــه طهیرم نه انوری
اعتـــــبار خلق بیدل در لباس افتاده است ورنه یکسان است خون درپیکر طاووس وذاغ
بنگر بلندی سیر فکرش را:
به اوج آگهیــــــــــــت نردبان نمیخواهد نگاه تا مژده برخاسته است برفلک است
مدعی در گذر از دعـــــوای طرز بیدل سحر مشــــــکل که بکیفیت اعجاز رسد
«بیدل»
بیــــــدل سخت نیست جز انشـــای تحیـر کو آیــــــــــــینه تا صفحۀ دیوان تو باشد
بیش از آن است در اندیشــــــــۀ من نور که بهـــــــــر زره دو خورشید کنم تقسیم
شعلهای را یافــــتم خاموش دانستم توئی بیـــــــــدل امشب سیر آتشخانۀ دل داشتم
****
تـــــوانا بـــــود هـــــرکــــه دانا بــــــود ز دانش دل پیــــــر بـــــــرنــا بـــــــــود
****
رنگ صدق و رنگ تقــــوای و یقیـــن تـــــــا ابد باقــــــــــی بــــــود بر عابدین «مولانا رومی بلخی»
بحث راجع به سورۀ التوبه:
از خزیفه بن الیمان روایت شده: از علی(ع) بن ابی طالب پرسیدم:
«چرا در آغاز سورة برائت بسم الله الرحمن الرحیم نوشته نشده است؟» وی فرمود: «بسم الله» «درخواست امان و پناه است و سوره برائت اعلام جنگ است و پناه در آن نیست.»
از چــــــه بندی دل بد نیـــائی دنی چـون نخواهی بودن در وی بودنی
«مولوی»
از تنت چون جان روان خواهد شد خاک انــــــدر استخوان خواهد شد
«مولوی»
آدمی را رویه وخلق نیکو لازم است چنانچه گویند:
آدمی نه به نطق و نه به ریش و نه به جان توطی هم نطق و بزهم ریش وخرهم جان دارد
امام احمد رازی گوید:
«هفتاد سال درس خواندم آخر معلوم شد که هیچ معلومام نشد.»
ناکرده گناه در جهــــــــان کیست بگو آنکس که گناه نکرد چون زیست بگو
من بد کنم و تو بد مکــــــــافات دهی پس فرق میان من و تو چیســـت بگو
«عمرخیام»
تـــــو بندهگی چو گدایان بشرط مزد مـــــــکن کـــــه دوست خود روش بنده پیروی داند
خدا را رحمی ای منعم که درویش سری کویت دری دیگر نمـــیداند رهی دیگر نمیگیرد
اصحاب گنه را به گــــــــــــــنه دیر بگــــیرد آنگه که بگیرد ز بر و زیر بگیـــــــــــرد
****
دل فــــــارغ شـــــــد ز مهـــــــر آن نگــــــار سنگ استنجـــــــــای شیطانش شمـــــــار
شــــــرم بادت زآنکــه داری ای دغـــــــــــل سنـــــــــگ استنجای شیــــــطان در بغل
****
یک چشــــم زدن غــافل از آن ماه نباشم ترســـــــــــم که نگاهی کند و آگاه نباشم
مقدری که به گل نگهت وبه گل جان داد به هرکه هرچه سزا دید حکــمش آن داد
«سعدی»
سورۀ الشورای: 27 راجع به حکمت خداوند در رزق بندهگانش.
بخــــور هرچه آید ز دست حبیب نــــه بیمار داناتر اســت ز طبیب
درشت است پاسخ ولیکن درست درستی درشــــــــتی نماید نخست
دروصف گل:
گل نعمتی است هدیه فرستاده از بهشت مردم کریمتر شـــــــــــود اندر نعیم گل
«کسائی»
گر دهدت روزگار دست و زبان زینهار هرچه بدانی مگو هرچه توانی مکن «منوچهری»
چـــــه دانند مـــــردم که درجـــامه کیست نـــــویسنده داند کــــــه درنــــــامه چیست
شهر غزنه نه همان است که من دیدم بار چه فتاده است که امسال دگرگون شده کار
«فرخی سیستانی»
نخست اقبـــــال وآنگه کــــــام جستن نـــــشاید گنج بـــــی آرام جستــــــــن
«نظامی گنجوی»
پدرم روضــــۀ رضوان به دو گندم بفروخت ناخـــــــلف باشــم اگر من به جوی نفروشم
دل بـــــــــه دست آر کــــــه حج اکبــر است از هـــــــزاران کعبـــــه یکـــــدل بهتراست
کعبـــــــــه خــــــــــانه خلیـــــــــل آزر است دل نظرگــــــــاه جلیــــــل اکبــــــــــر است
مـی بخور مذهب بسـوز آتش اندر کعبه زن ســاکن بت خانه باش و مردم آزاری مکن
حضرت بیدل درباره تمطع چنین گوید:
هــرکه پا کج مینهد خون دل ما میخوریم شیشۀ نـــــاموس عـــــالم در بغل داریم مــا
صحبت غنیمت دان عـــزیزان درین چـمن فردا چو بـــــرگ گل همه درخاک میرویم
کـــــــــــار امــــروز به فردا مفـــــــــــگن یـــــا ز دیوان قضــــــــا خط امانی بمن آر
به انگشت عصا هردم اشارت میکند پیری کـــه مرگ اینجاست یاانیجاست یا آنجاست
****
من بی تودمـــــیقرار نتـــــــوانم کــــــرد احسان تــــــو را شـــــمار نتــــــوام کــرد
گر برتن مـن زبان شود هر مـــــــــــوئی یک شکر تـــــــو از هــــــزار نتوانم کرد
«شیخ ابوالقاسم»
یارب ز دوکــــون بی نیازم گردان از دولـــــت فقرسرفــــرازم گـــردان
در راه طلب محــــرم رازم گردان راهی که نه سوی تست بازم گردان
یارب ز تو آنچه منی گدا میخواهم از فــــزون ز هزار پادشاه میخواهم
هـرکس ز درِ تو حاجتی میخواهد من آمــــده ام از تــــو ترا میخواهم
«شیخ بایزید بسطامی»
ای زاهد خود بین که نۀ محرم راز چندین به نماز و روزۀ خویش مناز
کــــــارت ز نیاز میکشد نه به نماز بازیچه بـــود نماز بی صدق و نیاز
****
اگرعز و جا هســت و گر ذل و قید من از حق شناسم نه از عمر و زید
ز دانـــش به اندر جهان هیچ نیست تـــن مرده و جـان نادان یکی است
بود مــــــــرده آنکس که نادان بود که بی دانشـــــــی مردن جان بود
سعدی گوید:
نصیحت که خالی بود از غرض چـــو داروی تلخست دفع مرض
****
گـــــر تو قرآن بدین نمط خوانی بــــــــــــــــبری رونق مسلمانی
****
گـــــــــــــر بارگناه گران است بحــــــر کرم تو بیکران است
ما را گناه از حد بیرون است عفو تو ز جرم ما فزون است
حافظ شیرازی گوید:
حسن ز بصره بلال از حبش صهیب از روم ز خاک مکه بوجهل این چه بوالعجب است
ای خالق خلق رهنماـــــــــــــــــــــئی بفرست ای رازق رزق در گشــــــــــــــــائی بفرست
کـــــــــــــــــــــــــان بی چاره گره گره است رحمـــــــــــــــــی بکن و گره گشائی بفرست
****
گـــر من گنۀ جمله جهان کــــــردستم عفو تـــــو امید است کـــــه گیری دستم
گفتـــــی کــه بروز عجز دستت گیرم عــــاجزتر ز من مخواه اکنــــون هستم
یارب دل پـــــاک و جـــان آگاه هم ده آه شب و گـــــریه سحرگــــاهـــــــم ده
در راه خــــــــود اول بی خودم کن بیخود چـــو شدم ز خود بخودراهم ده
****
شیخ محمود شبستری گوید:
روا باشد انــــالحـق از درختـــــی چــرا نبــــــود روا از نیک بختـــــی
حافظ گوید:
منصوروارگر ببرندم به پای دار مردانه جان دهم که جهان پایهدار نیست
حافظ گوید، این رازگشائی گستاخانه و جانفشانی حسین بن منصورحلاج را چنین گفته است:
آن یار گزو گشت سردار بلند جرمش این بود که راز هویدا میکرد
حریم عشق را درگۀ بسی بالاتر از عقل است کسی آن آستانی بوسد که جان در آستین دارد
«حافظ»
من بندۀ عاصیم رضای تو کجاست تاریک دلم نور و صفائی تو کجاست
ما را تو بهشت اگر بطاعت بخشی این بیع بود لطف و عطای تو کجاست
«عمرخیام»
تو با خدای خود اندازکار و دل خوشدار که رحم اگر نکند مدعی خدا بکند «سعدی»
عطارگوید:
عاشــــــــــقان پیــــــــــداو دلبر ناپدید درهمه عالم چنـــــــــین عشقی که دید
علـــــــــــــــــت عشق زعلتهاجداست عشق اســــــــطر لاب اسرار خداست
****
حــــــدیث عشق در دفـــــتر نگنجد حســاب عشـــــق درمحشــــــر نگنجــــــد
سنگ راهم انتقامی است درمیزان عدل بت شکــــستی انتظار آتش نمرود باش
«مولوی»
ساقی به جام عدل بده باده تاگدا
غیرت نیاورد که جهان پربلاکند
«میرزا عبدالقادر بیدل »
باخجلت گنه چه کند کس بهشت را ماتم سراســـــت خانۀ آئینه زشت را
در طلــــــــــــب کردن حقیقت کار از خــــــــــداشرم دار و رشرم مدار
دنیا اگردهند نه خیزم ازجای خویش من بسته ام حنای قناعت بپای خویش
«بیدل»
پیش آی تابــــــــــخوانی رقم زسینۀ ریشم که من نامۀ افتاده به خاک،از کف خویشم
اگر صــــــــــــــد آب حیوان خورده باشی چوعشـــــــــــــــقی درتونبود مرده باشی
«مرحوم محمد رفیق شمعریز»
ای هموطن ، نزاع تو، بهرخدا زچیست دینت یکی ،خدایکی ، هم وطن یکیست
«شمع ریز»
همـــان کن خــواهشم، خودآنچه خواهی کـــــه گـــــردم کعبــــۀ دل راطـــوافی
یارب به دلم سوز، درسینه گدازم بخش آهی به نیازم ده اشکی به نمــازم بخش
احمد ضیاء قاری زاده به عشق وطن چنین می سراید:
زبعد ما نه سخن نی ترانه می ماند همین دوبیــت بدیوار خانه می ماند
به برگ لاله نوشــــتـند درقلمروباغ که مرغ می پردوآشـــیانه می ماند