از صفحه 113 - 119 کتاب انوارالهدایات
حضرت بیدل تخلص خود را ازین شعر سعدی(رح) الهام گرفته است.
عاشقان کشــــــتهگان معشوق اند بـــــر نیـــــاید زکشتگـــــان آواز
گـر کسی وصف او ز من پرسید بیـــــدل از بینشان چه گوید باز
از نثر بیدل دیباچه، نکات، رقعات و چار عنصر میباشد چار عنصر در چار فصل نگاشته شده است با حمد و ثنای خداوند و نعت پیغمبر شروع شده در عنصر اول از ایام کودهکی و صحبت با بزرگان سخن میگوید در عنصر دوم از شاعری و بداهت سرائی و در سوم نثرها و مقالات و در عنصر چارم عجائیب زندهگانی خود را گنجانیده است و کتاب مذکور در مدت بیست و یکسال خاتمه یافته که در سال – 1114- م میباشد.
شرح حال میرزا عبدالقادر بیدل :
سرت ار به چرخ ساید نخوری فریب عزت کـــه همـــان کف غباری به هوا رسیده باشی
ادب گـاهیست زیر آسمــان از عرش نازکتر نفس گمکرده مـی آید جنید و بایزید اینجاست
حرص قانع نیست بیدل ورنه اصباب جهان آنچه مـــا در کــار داریم اکثری درکارنیست
چــــــه مقدار خـــــون درعــدم خورده باشم که برخــــــــــاکم آیـــــی و مــــن مرده باشم
فــــرش مخمل همبــساط بوریای فقر نیست تـاصف مژگان کشــــاید مهوگردد خواب ها
زفیــض دیدۀ تر هیـــــــچ نشۀ نتــــوان یافت توساز میکده کن ما واین دوشیـــــشۀ شراب
هوش اگر باشد کتاب ونسخه ای درکار نیست چشم وا کردن زمین و آسمان فهمــــیدن است
مجو بیدل علاج سرنوشت از گریه ای حسرت به موج باده نتوان شست هرگزخـــط ساغر را
بترس از آه مظلومان که هنـــــگام دعا کردن اجابـــــــت از در حــــــق بهر استقبال می آید
مدعـــــــــــــی درگذر از دعوای طرز بیدل ســـــــهر مشکل که به کیفیت اعجاز رســــــد
زرپرستی میکــــــــــــــــــــــــــند دل را سیاه آخــــــــــــــــر این صـــفرا به سودا می رسد
مرده هم فـــــــــکر قیـــــــــــــــــــــامت دارد آرمــــــیدن چــــــــقدر دشـــــــــــــــوار است
معنی بلند من فکر تــــــــــــــــــــند میخواهد سیر فکرم آسان نیست ، کوهم و کوتل دارم
همه عمر باتو قده زدیم و نرفت رنج خمار ما چه قیامتی که نمــــــیرسی زکنارما به کنار ما
عــالمی بی خـــــبری طرفه بهشتی بوده است حیف درحیــــــــف کــــه دیـــــر خبردار شدیم
کیست از راه تــوچون خاشاــــک بردارد مرا شعـــــــله جــــــاروبی کند تــاپاک بردارد مرا
اوج دولت سفلت طبعانرا دوروزی بیش نیست خاک اگر امروز برچرخ اســت فردازیرپاست
علاج زخم دل از گریه کـــی ممــکن بود بیدل به شبنم بخیه نتوان کـــــرد چاک دامن گل را
غفلت اسبــــــــــاب نــــارســائی هــــــــــاست دست خـــــوابیده بـــــه زیــــــر ســــــــراست
بیدل در باره مردمان حریص گوید :
بی قناعت کیسۀ حرصـــت نخواهد پرشدن تابکی چون مار میـــگردی شکم در آستین
از فلک بی ناله ، کام دل نمی آید به دسـت شهد خواهی آتش زن خانــــــــــه زنبورا را
از چمن تاانجمن جوش بهار رحمــت است هرکجا گرچشم وا گردد دوچار رحمت است
آهوی دشت معاصـــی را دوروزی سردهید تاکجا خواهد رمید آخر دوچار رحمت است
«کلیم»
خوشاعشرت سرای کابل و دامان کهسارش کـــــــه ناخن بر میزند مژگان هر خارش
«صائب تبریزی»
اینقدر گــــرتو دلی چند شده سال بس است زندهگـــــــانی بمراد همه کس نتوان کرد
«صائب»
دُور دستان را با احسان یاد کردن همت است ورنـــــه هر نخلی به پای خود ثمر میافگند
«صائب تبریزی»
راهب از دیر هم امروز مرا داد جواب گردن بســـــــــــــتۀ من قابل زنار نبود
«شایق جمال»
****
گر فلک یک صبح با من گران گیرد سرش شام بیرون میروم چون آفتاب از کشــورش
«هاشم شایق»
نکوهش مــــکن چــرخ نیلوفری را بــرو نکن ز سر باد خیره سری را
چـــوتو خود کنــی اختر خویشرا بد مدار از فلک چشم نیک اختری را
درخـــت تـــــو گر بار دانش بگیرد بــــزیر آوری چــــرخ نیلوفری را
«ناصر خسرو و بلخی»
هاتفی گوید:
اگــــر بیضــــۀ زاغ ظلمت سرشت نهـــــی زیــــر طـــاؤس بـــــاغ بهشت
بــــه هنگام آن بیضــــه پـروردنش زانجیـــــر جــنت دهـــــــی ارزنــــــش
دهــــی آبش از چشمۀ ســــــرسبیل بــــدان بیضــــه دم درد مد جبرئیـــــل
مــــژده عــــــاقبت بیضۀ زاغ زاغ بـــــرد رنــج بیهوده طــــاؤس بــــــاغ
سعدی گوید:
گلیـــــم بخت کســــی را کـه بافتند سیاه به آب زمـــزم وکــــوثرسفید نتوان کرد
پس از وفات تربت ما در زمین مجُوی که درسینههای مردمعارف مزار ماست
****
مراستاد را گفتم ای پـــــیر پرخرد فلان یاربرمن حـــــــسد مــــی برد
شنـــــــــید این سخن پیشوای ادب به تندی برآشفت گفـــــت ای عجب
حسودی پسندت نیــــــــامد زدوست کی معلوم کردت که غیبت نیکوست
گراوراه دوزخ گرفـــت از خسیسی ازیــــــــن راه دیگر تودروی رسی
ظهیر فاریابی مانند سایر شعراء دربار یک مداح بودُ.
نه کرســـــی فلک نهد اندیشه زیر پای تا بوسه بر رکاب «قزل ارسلان» زند
امیر تیمور گورگان گوید:
اگـــــر از تــو داند که رای تو چیست بــرآن رأی و دانش ببــــاید گـــــریست
علامت مرد نادان:
شــــــد دو خصلت مرد نادان را نشان صحبت بـــــا صبیان و رغبت با زنان
صفت زندهگی:
آنکـــــــه نبـــود مــــرد را فعل نیکو مــــرده میـــــدانـش که نبود زنده او
هــــــرکه گوید عیب تو اندر حضور مـــی نمــــاید راهت از ظلمت بنور
چـــــو بد کــــردی مباش ایمن زآفات کــــه واجب شد طبیعت را مکافات
راجع به مهمان گوید:
مهمان چو عزیر است ولی همچو نَفَس خفه مــــیسازد اگر آید و بیرون نرود
دانشمندی گوید:
سوگند به جان عزیزت که هیچ سرزمینی برای ساکنانش تنگ نمیگیرد، این اخلاق و روحیۀ مردمان است که تنگ میگردد.
بیدل گوید:
خورشــــید زرات را برقص در آورد یک زنده دل بس است جهان فراخ را
****
مردیکــــه سفر کند پســندیده شــــــود خــــاک قدمش سرمـــــۀ هردیده شود
پاکــــــــیزهتر از آب نبـــاشد چیزی یـــــک جا که مقام کرد کنــدیده شد
این تابـــناک بودنت ازدوربودنست بسیار کس ز دور بودن مُعتبر شده
****
هرخــار این گلستان، انگشت رهنمائی است هر شبنمی درین باغ، جام جهان نمائی است
«صائب تبریزی»
ور بهر زخمی تـــــو پُر کنیه شوی پس کجــــا بیصیـــقل، آینه شــــوی
«نساج عارفی»
مـــــار بد جــــــانی ستاند از سلــــیم یـــــار بد آرد سوئـــــی نــار مقیم
«مولانای رُومی»
شیخ فریدالدین عطار گوید:
هرچند خدا بخشــــــد زسیم و زرم یا در رۀ او دهم یا خویشتن بخورم
یکجو نکـــــنم ذخیره از بهر پسر روزی چــــو خدا داد مرا نه پدرم
****
علم هرچـــــه بیـــــــــشتر خوانی چــــون عمل در تو نیست نادانی
نـــه محقـــــــق بــــود نه دانشمند چــــار پائــــی بــر او کتابی چند
****
در عمل کوش هرچه خواهی پوش تـــاج بر ســـــــر نه و علم بر دوش
زاهــــدی در پلاس پـــوشی نیست زاهــــد پاک بــــــاش و اطلس پوش
****
چون خود همه عیبی چه کنی عیب کسان فاش بر غیـــــر چه خندی چو تو خود بدتر از آنی
****
بر عیب تو چون پرده بپوشد خداوند ظلمســـــــــت اگر پردۀ مردم بدرانی
«دست لرزان گره باز نمیکنند و از خاطر پریشان فکر درست بر نمیآید. آسایش دو پایه دارد. آرامش جسم و آرامش روان»
آنکس کـــه نداند و نداند کـــــه نداند در جهل مــــرکب ابد الدهــــر بماند
آنکـس کـــــه نداند و بداند کـه نداند لنگان خرک خویش به منزل برساند
آنکس که بــــــــداند و نداند که بداند بیــــدارش نمائیــــد که او خفته نماند
آنــــــــــکس که بداند وبداند که بداند اسپ شرف از گردونه گردون بجهاند
«شیخ عطار نیشاپوری»
هاشــــم شایق در حجو شاعران مداح گوید:
مدح ابنای زمان را از طمع کردن خطاست موج حمــــد و ثنا مخصوص ذات کبریاست
****
باغ تا صحرا تماشاخانۀ نیرنگ کیست تـازه است از روغن شبنم چراغان بهار
«عارف رستاقی»
حافظ وسعدی لسان دری را چنین توصیف کرده اند.
زشـــــعر دلکش حافظ کسی شود آگاه که لطف طبع و سخن گفتن دری داند
سعدی گوید:
هـــــزار بلبل داستان سرای عاشق را ببایــــد از تــــــو سخن دری آموخت
را جع به نیکوئی تنهائی:
تنهایـــــی بسیار به از یاربد یارترا بس دل هوشیار خویش
«ناصر خسرو بلخی»
خواجه عبدالله انصاری گوید:
آنکس که گران نیست و بداند که گران است والله که گران نیــــست سبک روح و روانست
آنکس که گرانــــــست و نداند که گران است والله کــه گران است وگران است وگران است
مبالغه گوئی در شعر:
ز سم ستـــــوران در آن پهن دشت زمین شد شش و آسمان گشت هشت
«فردوسی»
کــــه گل گر نبوید زرنگش مگوی کـــــز آتش نجــــوید کسی آب جوی
«فردوسی»
تنگدســـــــتی فی الحقیقت مایۀ دیوانگیست بید در باغ از پی حاصل مجنون گشته است
ابو شکور بلخی اشعار ذیل را سروده است:
خـــــردمــند داند کــــه پاکی و شرم درستی و راستــــــی و گفتار نرم
بـــود خوی پاکان چو خوی ملــــک چـــــو اندر زمینی چه اندر فلک
****
تــــــا بــــــه آنجـــــا رسید دانش من کـــــه بـــدانم همی کـــــه نـــــادانم
****
گـــر بریزی خون خود را بر زمین به کــــه آبــــــروی ریزی در کنار
بت پرســــتیدن بــه از مردم پرست یاد گــــــــیر و کار بند و گوشدار
«ابو سلیک گرگانی»
یارم سپــــند گـرچه به آتش همی فگند از بهـــر چشم تــا نرسد مر او را گزند
او را ســپند و مجمر ناید همی به کار با روی همچو آتش و باخالی چون سپند
«حنظلۀ بادغیسی»
شاهنامۀ فردوسی این حماسه سرای آریانای قدیم و یا افغانستان نوین از جمله داستان جمشید، کاوه، کیکاوس، جم و فریدن قدیمترین حکایات آریائی قدیم بوده است.
فردوسی در شاهنامه تاریخ ملی ما را که مشحون احساس آزادی خواهی ماست احیا و ابقا کرده است از داستانهای زال و رستم و افسانههای رودابه و مهرالبشاه کابلی را در کابل وصف کرده و در سمنگان از تهمینه دختر شاه سمنگان و ازدواجش با رستم سخن میگویدو از کشته شدن نوزر بدست افراسیاب و علل دشمنیها را در بین اینها معلومات میدهد. با مطالعات شاهنامه ظاهر میشود که فردوسی به زبان ملی افغانستان سخن گفته به زبان غزنه، بلخ، کابل، هرات و بدخشان شعر سروده.
فردوسی در راه رسیدن به آرزوهای ملی میگوید:
اگــــر جز بکــــام مـــن آید جواب من و گــــرز و میدان و افراسیاب
شاهنامه در حس وطن دوستی و علاقه به وطن و شجاعت و فداکاری گوید:
همـــه سر به سر تن بکشـتن دهیم از آن به که کشور به دشمن دهیم
فردوسی در فن حماسه سرائی استاد بوده چنانچه قبل از وی و بعد از وی کسی نتوانسته است با او برابری کند.
به گفته خودش:
پـــــی افگندم از نظم کاخی بلند کـــه از باد و باران نیابد گزند
و در جای دیگر گوید:
نمیرم ازین پس که من زنده ام که تخم ســــــخن را پراکنده ام
فردوسی آیین جنگآوری را بسیار ماهرانه توصیف میکند. فردوسی شخص ملیت خواهیست اما با این هم یک افق نظر وسیع دارد چنانچه تمام جهان را به صورت واحدی میبیند و وحدت بشری و یگانگی آفاقی منظور نظر اوست. جان فشانیهای رستم را برای نگهداشت وطن چنین گوید:
چـــو کشور نباشــــد تن من مباد بدین بــــوم و بــر زنده یک تن مباد
ز بهر بر و بوم و فرزند خویش زن و کودک خرد و پیــــوند خویش
همه سر بسـر تن به کشتن دهیم از آن به کـــه کشور به دشمن دهیم